Αθλητικός εκφοβισμός: Όταν η εξουσία επιχειρεί να φιμώσει αθλητές και προπονητές

Ο αθλητισμός γεννήθηκε για να υπηρετεί αξίες. Την ευγενή άμιλλα, την αξιοκρατία, τον σεβασμό, την ισότητα των ευκαιριών και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Είναι ο χώρος όπου η προσπάθεια πρέπει να επιβραβεύεται, η ικανότητα να αναγνωρίζεται και η επιτυχία να αποτελεί αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς και αντικειμενικής αξιολόγησης.

του Νίκου Βαρσάμη
καθηγητής φυσικής αγωγής / προπονητής στίβου

Τι συμβαίνει, όμως, όταν οι αρχές αυτές υποχωρούν μπροστά στη δύναμη της διοικητικής εξουσίας; Όταν αθλητές και προπονητές αισθάνονται ότι η επαγγελματική και αγωνιστική τους πορεία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την αξία, την επίδοση και την προσφορά τους, αλλά και από το κατά πόσο είναι αρεστοί σε εκείνους που αποφασίζουν;
Τότε αναδεικνύεται ένα ιδιαίτερα σοβαρό φαινόμενο: ο αθλητικός εκφοβισμός μέσα από την άσκηση διοικητικής εξουσίας. 

Ο εκφοβισμός δεν χρειάζεται πάντα φωνές και απειλές

Ο εκφοβισμός στον αθλητισμό δεν εκδηλώνεται αποκλειστικά με λεκτική βία, προσβολές ή απειλές. Μπορεί να αποκτά περισσότερο συγκαλυμμένες, αλλά εξίσου επιβαρυντικές μορφές.
Μπορεί να εκδηλώνεται με τον αδικαιολόγητο αποκλεισμό ενός αθλητή από μια σημαντική διοργάνωση, με την επιλεκτική εφαρμογή κριτηρίων, με την απαξίωση ενός προπονητή, με τη συστηματική αποσιώπηση τεκμηριωμένων αιτημάτων ή με τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου η διαφωνία αντιμετωπίζεται ως εχθρική ενέργεια.
Δεν σημαίνει ότι κάθε αποκλεισμός ή κάθε διοικητική παράλειψη αποτελεί εκφοβισμό. Όταν, όμως, τέτοιες πρακτικές είναι συστηματικές, μεροληπτικές ή χρησιμοποιούνται για την άσκηση πίεσης και την επιβολή σιωπής, τότε τίθεται σοβαρό ζήτημα θεσμικής συμπεριφοράς.
Η πιο επικίνδυνη μορφή εξουσίας είναι εκείνη που δεν χρειάζεται να απειλήσει ανοιχτά, επειδή έχει ήδη δημιουργήσει τον φόβο των συνεπειών.

Οι εθνικές ομάδες δεν είναι προσωπική ιδιοκτησία κανενός

Η συμμετοχή ενός αθλητή σε εθνική ομάδα αποτελεί ύψιστη τιμή, αλλά και αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας αγωνιστικής προσπάθειας.
Οι επιλογές οφείλουν να βασίζονται σε σαφή, δημοσιοποιημένα και αντικειμενικά κριτήρια. Όπου προβλέπεται τεχνική αξιολόγηση, αυτή πρέπει να είναι τεκμηριωμένη, συνεπής και ελέγξιμη.
Όταν ένας αθλητής πληροί τα δημοσιοποιημένα κριτήρια συμμετοχής, αλλά τελικά αποκλείεται χωρίς επαρκή αιτιολόγηση, δημιουργούνται εύλογα ερωτήματα.
Ποιος αποφάσισε; Με ποια κριτήρια; Εφαρμόστηκαν οι ίδιοι κανόνες για όλους; Υπήρξε δυνατότητα ένστασης; Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη;
Αυτά δεν είναι ερωτήματα προσωπικής αντιπαράθεσης. Είναι ερωτήματα δημοκρατικής λειτουργίας και θεσμικής λογοδοσίας.
Η μη επιλογή ενός αθλητή μπορεί να του στερήσει όχι μόνο μια διεθνή συμμετοχή, αλλά και την ευκαιρία διάκρισης, την αγωνιστική εξέλιξη, την αναγνώριση και ενδεχομένως οικονομικές επιβραβεύσεις.
Και όταν μια τέτοια απόφαση αποδεικνύεται αυθαίρετη, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στον ίδιο τον αθλητή. Αγγίζουν τον προπονητή, τον σύλλογο και συνολικά την αξιοπιστία του αθλητικού συστήματος.

Ο προπονητής δεν είναι υπάλληλος της σιωπής

Ιδιαίτερη διάσταση του προβλήματος αποτελεί η αντιμετώπιση προπονητών που εκφράζουν τεκμηριωμένη κριτική, ζητούν εξηγήσεις ή υπερασπίζονται τα δικαιώματα των αθλητών τους.
Ο προπονητής δεν είναι απλώς ένας τεχνικός συνεργάτης. Είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά δίπλα στον αθλητή, γνωρίζει τις δυσκολίες, τους τραυματισμούς, τις θυσίες, τις απογοητεύσεις και τις πραγματικές δυνατότητές του.
Έχει επιστημονική ευθύνη, παιδαγωγικό ρόλο και ηθική υποχρέωση να προστατεύει τα συμφέροντα του αθλητή του.
Η διατύπωση διαφορετικής άποψης δεν συνιστά απειθαρχία. Η απαίτηση εφαρμογής των κανονισμών δεν αποτελεί ασέβεια. Η δημόσια κριτική, όταν βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως προσωπική επίθεση.
Ένας προπονητής που φοβάται να μιλήσει δεν μπορεί να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τον αθλητή του. Και ένας αθλητής που φοβάται να διεκδικήσει δεν μπορεί να αισθάνεται πραγματικά ελεύθερος.
Η προσπάθεια επαγγελματικής περιθωριοποίησης ενός προπονητή λόγω της κριτικής του, εφόσον αποδεικνύεται, δεν αποτελεί απλώς προσωπική αδικία. Αποτελεί πλήγμα στην ελευθερία της επιστημονικής έκφρασης και στην αξιοκρατική λειτουργία του αθλητισμού.

Η σιωπή της διοίκησης δεν είναι απάντηση

Σε μια δημοκρατικά οργανωμένη αθλητική ομοσπονδία, η διοίκηση οφείλει να λειτουργεί με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό απέναντι στους αθλητές και τους προπονητές.
Η συστηματική αποφυγή απαντήσεων σε σοβαρά και τεκμηριωμένα ερωτήματα δεν ενισχύει το κύρος των θεσμών. Αντίθετα, καλλιεργεί δυσπιστία.
Όταν η σιωπή χρησιμοποιείται συνειδητά ως μέσο αποθάρρυνσης, απαξίωσης ή πίεσης, μπορεί να αποκτήσει χαρακτηριστικά έμμεσου εκφοβισμού.
Κανείς δεν δικαιούται να θεωρεί ότι η θέση ευθύνης που κατέχει τον απαλλάσσει από την υποχρέωση να εξηγεί τις αποφάσεις του.
Η λογοδοσία δεν είναι προσωπική χάρη προς εκείνον που ρωτά. Είναι θεμελιώδης υποχρέωση κάθε διοίκησης που διαχειρίζεται την εμπιστοσύνη της αθλητικής κοινότητας.

Η εξουσία χωρίς έλεγχο γεννά αυθαιρεσία

Οι αθλητικές ομοσπονδίες δεν πρέπει να λειτουργούν ως κλειστά συστήματα προσωπικών σχέσεων, εξαρτήσεων και ισορροπιών.
Η διοικητική εξουσία δεν είναι λευκή επιταγή. Δεν προσφέρει το δικαίωμα προσωπικής επιβράβευσης των αρεστών ούτε τιμωρίας όσων διαφωνούν.
Όταν η επιλογή, η αξιολόγηση ή η επαγγελματική εξέλιξη εξαρτώνται από την προσωπική εύνοια, ο αθλητισμός κινδυνεύει να μετατραπεί από πεδίο αξιοκρατίας σε μηχανισμό εξάρτησης.
Χρειάζονται ουσιαστικοί μηχανισμοί ελέγχου, ανεξάρτητη εξέταση καταγγελιών, προστασία όσων αναφέρουν πιθανές παρατυπίες και σαφείς διαδικασίες προσφυγής κατά αποφάσεων.
Κυρίως, όμως, χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας.
Η κριτική δεν είναι εχθρός της διοίκησης. Είναι απαραίτητο στοιχείο της δημοκρατίας. Και η διαφωνία δεν αποδυναμώνει έναν θεσμό. Τον ενισχύει, όταν αντιμετωπίζεται με επιχειρήματα και όχι με αποκλεισμούς.

Κανένας αθλητής και κανένας προπονητής όμηρος του φόβου

Ο αθλητισμός δεν μπορεί να ζητά από τους νέους ανθρώπους να αγωνίζονται με θάρρος, ενώ ταυτόχρονα τους διδάσκει να σιωπούν μπροστά στην εξουσία.
Δεν μπορεί να επικαλείται το ευ αγωνίζεσθαι στους αγωνιστικούς χώρους και να ανέχεται διαφορετικούς κανόνες στα διοικητικά γραφεία.
Δεν μπορεί να τιμά τους πρωταθλητές όταν κατακτούν μετάλλια και να αγνοεί τις φωνές τους όταν διεκδικούν δικαιοσύνη.
Η αξιοπρέπεια του αθλητή δεν εξαρτάται από μια επιλογή. Η αξία του προπονητή δεν καθορίζεται από την αποδοχή της διοίκησης. Και το δικαίωμα στην κριτική δεν μπορεί να τίθεται υπό την αίρεση της προσωπικής εύνοιας κανενός.
Ο αθλητισμός χρειάζεται ελεύθερους αθλητές, ανεξάρτητους προπονητές και διοικήσεις που λογοδοτούν. Όχι ανθρώπους που σιωπούν για να μη χάσουν μια θέση, μια συμμετοχή ή μια επαγγελματική ευκαιρία.
Γιατί τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι μόνο όταν ένας αθλητής αποκλείεται άδικα ή ένας προπονητής περιθωριοποιείται.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα αρχίζει όταν όλοι οι υπόλοιποι βλέπουν, γνωρίζουν, αλλά φοβούνται να μιλήσουν.
Και τότε η σιωπή παύει να είναι ουδετερότητα. Γίνεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο η αυθαιρεσία μπορεί να συνεχίζεται ανενόχλητη.

Διαφάνεια – Αξιοκρατία – Λογοδοσία – Δημοκρατία

Αυτές δεν είναι απλώς λέξεις. Είναι οι προϋποθέσεις για έναν αθλητισμό που σέβεται πραγματικά τους ανθρώπους του.
Ακολουθούν συγκεκριμένες προτάσεις προς την πολιτεία (υπουργείο αθλητισμού, ΓΓΑ) και τις αθλητικές ομοσπονδίες με χρονοδιάγραμμα, διαδικασίες ελέγχου και ευθύνη εφαρμογής.

Από την καταγγελία στη δράση: Ένα συγκεκριμένο πλαίσιο προστασίας αθλητών και προπονητών

Η αναγνώριση του αθλητικού εκφοβισμού δεν αρκεί. Χρειάζονται συγκεκριμένες θεσμικές παρεμβάσεις, σαφείς διαδικασίες, πραγματικές εγγυήσεις προστασίας και ουσιαστικός έλεγχος των αποφάσεων.
Η Πολιτεία, οι αθλητικές ομοσπονδίες, τα σωματεία και οι αρμόδιοι αθλητικοί φορείς οφείλουν να αναλάβουν τις ευθύνες που τους αναλογούν.
Προτείνεται η υιοθέτηση ενός Πλαισίου Δέκα Σημείων για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση του Αθλητικού Εκφοβισμού, με συγκεκριμένες ενέργειες και μετρήσιμα αποτελέσματα.

1. Ανεξάρτητος μηχανισμός υποβολής και εξέτασης καταγγελιών
Κάθε αθλητής και προπονητής πρέπει να έχει πρόσβαση σε ασφαλή και εμπιστευτικό μηχανισμό καταγγελιών, χωρίς να υποχρεώνεται να απευθυνθεί αποκλειστικά στα πρόσωπα κατά των οποίων στρέφεται η καταγγελία.
Ο μηχανισμός πρέπει να διαθέτει λειτουργική ανεξαρτησία, διαδικασία αποφυγής σύγκρουσης συμφερόντων και δυνατότητα παραπομπής στις αρμόδιες αρχές.
Πρακτική εφαρμογή: Δημιουργία ηλεκτρονικής πλατφόρμας καταγγελιών, με αριθμό πρωτοκόλλου, δυνατότητα υποβολής αποδεικτικών στοιχείων και ενημέρωση για την εξέλιξη της υπόθεσης.

2. Υποχρεωτική γραπτή αιτιολόγηση σημαντικών αγωνιστικών αποφάσεων
Οι αποφάσεις αποκλεισμού από εθνικές ομάδες, διεθνείς διοργανώσεις ή επίσημες αγωνιστικές αποστολές πρέπει να στηρίζονται σε προκαθορισμένα και δημοσιοποιημένα κριτήρια.
Κάθε θιγόμενος αθλητής πρέπει να μπορεί να ζητήσει συγκεκριμένη γραπτή αιτιολόγηση, με σεβασμό στα προσωπικά δεδομένα τρίτων.
Πρακτική εφαρμογή: Θεσμοθέτηση προτεινόμενης προθεσμίας πέντε εργάσιμων ημερών για την παροχή αιτιολογημένης απάντησης, με συντομότερη διαδικασία όταν επίκειται διοργάνωση.

3. Ανεξάρτητη διαδικασία επανεξέτασης και ενστάσεων
Η δυνατότητα προσφυγής δεν πρέπει να αποτελεί τυπική διαδικασία χωρίς πραγματικό αποτέλεσμα.
Οι ενστάσεις πρέπει να εξετάζονται από όργανα που δεν συμμετείχαν στη λήψη της αρχικής απόφασης και δεν έχουν προσωπικό συμφέρον στην έκβασή της.
Πρακτική εφαρμογή: Δημιουργία ανεξάρτητης επιτροπής επανεξέτασης, με ταχεία διαδικασία για υποθέσεις όπου ενδέχεται να χαθεί οριστικά μια αγωνιστική ευκαιρία.

4. Ρητή προστασία από αντίποινα
Κανένας αθλητής ή προπονητής δεν πρέπει να υφίσταται δυσμενή μεταχείριση επειδή υπέβαλε καλόπιστα καταγγελία, ζήτησε αιτιολόγηση, άσκησε νόμιμο δικαίωμα ή διατύπωσε τεκμηριωμένη κριτική.
Πρακτική εφαρμογή: Ενσωμάτωση ρητής απαγόρευσης αντιποίνων στους κανονισμούς των ομοσπονδιών, με διαδικασία άμεσης εξέτασης καταγγελιών και αναλογικές κυρώσεις όπου διαπιστώνονται παραβάσεις.

5. Προστασία της επιστημονικής και επαγγελματικής ανεξαρτησίας των προπονητών
Ο προπονητής πρέπει να έχει τη δυνατότητα να διατυπώνει τεχνικές και επιστημονικές απόψεις χωρίς φόβο επαγγελματικού αποκλεισμού.
Η διαφωνία με μια διοικητική επιλογή δεν μπορεί από μόνη της να αποτελεί λόγο δυσμενούς μεταχείρισης.
Πρακτική εφαρμογή: Θέσπιση κώδικα επαγγελματικής προστασίας των προπονητών, με σαφείς διαδικασίες αξιολόγησης, τεκμηρίωσης αποφάσεων και υποβολής ενστάσεων.

6. Διαφάνεια στις επιλογές εθνικών ομάδων
Τα κριτήρια συγκρότησης εθνικών ομάδων πρέπει να είναι γνωστά πριν από τις κρίσιμες αγωνιστικές περιόδους.
Τυχόν εξαιρέσεις πρέπει να προβλέπονται από τους κανονισμούς και να αιτιολογούνται.
Πρακτική εφαρμογή: Δημοσίευση ετήσιου πλαισίου επιλογής, αγωνιστικών προϋποθέσεων, διαδικασιών αξιολόγησης και αρμόδιων οργάνων λήψης αποφάσεων.

7. Εκπαίδευση και πρόληψη του εκφοβισμού
Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν μπορεί να περιορίζεται στην επιβολή κυρώσεων μετά την εκδήλωση περιστατικών.
Απαιτείται συστηματική ενημέρωση για την ψυχολογική βία, την κατάχρηση εξουσίας, τη δεοντολογία και την προστασία των αθλητών.
Πρακτική εφαρμογή: Ετήσια υποχρεωτική επιμόρφωση διοικητικών στελεχών, προπονητών και υπευθύνων ομάδων, με ιδιαίτερη μέριμνα για ανήλικους αθλητές.

8. Θεσμική συμμετοχή αθλητών και προπονητών
Οι άνθρωποι που επηρεάζονται άμεσα από τις αποφάσεις πρέπει να έχουν ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στη διαμόρφωση των κανόνων.
Πρακτική εφαρμογή: Δημιουργία συμβουλευτικών επιτροπών αθλητών και προπονητών, με εκλεγμένους εκπροσώπους, τακτικές συνεδριάσεις και δικαίωμα υποβολής τεκμηριωμένων προτάσεων προς τα διοικητικά συμβούλια.

9. Ετήσια λογοδοσία των αθλητικών ομοσπονδιών
Η προστασία από τον εκφοβισμό πρέπει να αποτελεί μετρήσιμο στοιχείο χρηστής διοίκησης.
Πρακτική εφαρμογή: Δημοσίευση ετήσιας συγκεντρωτικής έκθεσης με αριθμό καταγγελιών, χρόνο εξέτασης, κατηγορίες υποθέσεων, μέτρα πρόληψης και αποτελέσματα διαδικασιών, χωρίς αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων.

10. Εποπτεία και θεσμική ευθύνη της Πολιτείας
Η Γενική Γραμματεία Αθλητισμού και οι λοιποί αρμόδιοι φορείς πρέπει, εντός των νόμιμων αρμοδιοτήτων τους, να αξιολογούν την επάρκεια των διαδικασιών προστασίας και να εξετάζουν καταγγελίες για πιθανές παραβιάσεις.
Πρακτική εφαρμογή: Καθιέρωση περιοδικής αξιολόγησης της συμμόρφωσης των ομοσπονδιών, με συστάσεις, διορθωτικά μέτρα και παραπομπές στα αρμόδια όργανα όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις.

Χρονοδιάγραμμα εφαρμογής: Από τις δεσμεύσεις στα αποτελέσματα

Πρώτες 30 ημέρες

• Καταγραφή των υφιστάμενων διαδικασιών καταγγελιών και ενστάσεων.
• Ορισμός υπευθύνων προστασίας αθλητών και προπονητών.
• Δημοσιοποίηση διαθέσιμων διαύλων αναφοράς και των αρμόδιων οργάνων.
• Έναρξη διαβούλευσης με εκπροσώπους αθλητών και προπονητών.

Εντός 90 ημερών

• Κατάρτιση κανονισμού πρόληψης εκφοβισμού και προστασίας από αντίποινα.
• Θέσπιση διαδικασιών γραπτής αιτιολόγησης και επανεξέτασης αποφάσεων.
• Δημιουργία ασφαλούς μηχανισμού καταγγελιών.
• Έναρξη επιμορφωτικών δράσεων.

Εντός 180 ημερών

• Πρώτη αξιολόγηση της εφαρμογής.
• Έλεγχος χρόνων απόκρισης και αποτελεσματικότητας των διαδικασιών.
• Δημοσίευση συγκεντρωτικών στοιχείων.
• Διορθωτικές παρεμβάσεις όπου εντοπίζονται αδυναμίες.

Το παραπάνω αποτελεί προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα θεσμικής μεταρρύθμισης και όχι παρουσίαση ήδη ισχυουσών νόμιμων προθεσμιών.

Τι μπορεί κάνει σήμερα ένας αθλητής ή προπονητής

Πέρα από τις αναγκαίες θεσμικές αλλαγές, απαιτείται και ένα άμεσα εφαρμόσιμο σχέδιο ατομικής προστασίας.

Πρώτο βήμα: Τεκμηρίωση. Καταγραφή συγκεκριμένων περιστατικών, ημερομηνιών, εμπλεκόμενων προσώπων, αποφάσεων και πιθανών μαρτύρων. Διατήρηση σχετικών εγγράφων και επικοινωνιών που έχουν αποκτηθεί νόμιμα.

Δεύτερο βήμα: Επίσημο γραπτό αίτημα. Υποβολή αιτήματος αιτιολόγησης ή επανεξέτασης προς το αρμόδιο όργανο, με αριθμό πρωτοκόλλου ή άλλο αποδεικτικό παραλαβής.

Τρίτο βήμα: Έλεγχος προθεσμιών. Άμεση εξέταση των εφαρμοστέων κανονισμών και των διαθέσιμων διαδικασιών ένστασης, ιδίως όταν επίκειται αγωνιστική διοργάνωση.

Τέταρτο βήμα: Αναζήτηση ανεξάρτητης υποστήριξης. Επικοινωνία με κατάλληλο νομικό σύμβουλο, εκπρόσωπο αθλητών ή προπονητών ή αρμόδιο φορέα προστασίας, ανάλογα με τη φύση της υπόθεσης.

Πέμπτο βήμα: Θεσμική κλιμάκωση. Όταν δεν παρέχεται ουσιαστική απάντηση ή υπάρχουν ενδείξεις σοβαρών παραβάσεων, αξιοποίηση των προβλεπόμενων διοικητικών, πειθαρχικών ή δικαστικών διαδικασιών.

Η δημόσια καταγγελία πρέπει να βασίζεται σε επαληθεύσιμα πραγματικά περιστατικά, με σεβασμό στην προστασία προσωπικών δεδομένων και στο τεκμήριο αθωότητας.

Το πραγματικό κριτήριο: Ποιος ελέγχει εκείνους που αποφασίζουν

Ο αθλητικός εκφοβισμός δεν θα αντιμετωπιστεί με γενικόλογες δηλώσεις καλών προθέσεων, επικοινωνιακές καμπάνιες ή κανονισμούς που παραμένουν ανεφάρμοστοι.
Θα αντιμετωπιστεί όταν κάθε διοικητική απόφαση μπορεί να ελεγχθεί, κάθε αδικαιολόγητος αποκλεισμός να αμφισβητηθεί, κάθε καταγγελία να εξεταστεί αμερόληπτα και κάθε αθλητής ή προπονητής να γνωρίζει ότι η άσκηση των δικαιωμάτων του δεν θα επιφέρει αντίποινα.
Η πραγματική μεταρρύθμιση δεν είναι να ζητάμε από τους αθλητές και τους προπονητές να γίνουν πιο θαρραλέοι. Είναι να δημιουργήσουμε θεσμούς που δεν θα τους υποχρεώνουν να είναι ήρωες για να διεκδικήσουν το αυτονόητο.
Και αυτό είναι ένα ζήτημα που αφορά άμεσα την Πολιτεία, τις αθλητικές ομοσπονδίες και ολόκληρη την αθλητική κοινότητα.
Ο αθλητισμός δεν χρειάζεται ανεξέλεγκτους διοικητικούς μηχανισμούς. Χρειάζεται κανόνες, δικαιοσύνη, διαφάνεια και ανθρώπους που μπορούν να μιλούν ελεύθερα.
Γιατί κανένα μετάλλιο δεν μπορεί να δικαιολογήσει έναν αθλητισμό που ανέχεται τον φόβο.